"Literature is not an ornament, a pleasant pastime, a pretty flower. Literature is a weapon to struggle against injustice."
Կինը աշխարհ չէ եկած մինակ հաճելի ըլլալու համար։ Կինը եկած է իր խելքը, մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական յատկութիւնները զարգացնելու համար։ Ինքզինքնին յարգող բոլոր կիներուն իտէալը միայն հաճելի ըլլալը պէտք չէ ըլլայ, այլ երկրիս վրայ գործօն բարերար տարր մը դառնալը։“

Podcast sur France Culture

Saturday, April 6, 2019

Իմ Մայրիկը (Մաս II)

Դեռ Սուեզում էինք, երբ իմացանք,որ զինադադար է կնքված: Ավարտվել էր առաջին համաշխարհային պատերազմը:

Սուեզից գնացքով մեկնեցինք Կահիրե, որտեղ ապրում էր հորս ազգականուհին՝Հայկանուշը: Նրա ամուսինը՝Կարո Պալյանը, քաղաքի անվանի ճարտարապետներից էր: Նրանց որդին՝ Հրազդանը, նույնպես ճարտարապետ դարձավ:

Կահիրեում սպասում էինք միջերկրածովյան նավագնացության վերականգնմանը: Առաջին մարդատար նավով Ալեքսանդրիայից մեկնեցինք դեպի Մարսել: Չնայած պատերազմական գործողությունների ավարտին, ծովում դեռ մնացել էին կորած լողացող ականներ, որոնք կարող էին վտանգ սպառնալ նավին: Այդ պատճառով նավի վրա զինվորական կարգապահություն էր տիրում: Ուղևորներն ապահովված էին փրկության գոտիներով և կցված փրկամակույկներին, մեր նավակն ուներ 5 համարը: Ցերեկը կամ գիշերը հաճախ հայտարարվում էր տագնապ. ուղևորները, փրկության գոտիները հագած, վազում էին դեպի իրենց կցված փրկամակույկները: Նրանց մեջ առաջինը նստում էին կանայք, երեխաները, ծերունիները : Երբ բոլորը տեղավորվումէին (դրա համար տրվում էր որոշակի ժամանակ), փրկամակույկներն իջեցնում էին ծով և թիավարելով հեռացնում էին նավից: Հնչում էր ավարտի ազդանշանը: Նորից բարձրանում էինք նավ: Այդ գործողությունն ինձ շատ էր զվարճացնում, բայց մայրիկիս՝ոչ այնքան: Նա տառապում էր ծովային հիվանդությամբ, չնայած, որ կյանքում ծովով շատ էր ճանապարհորդել:

Մի գիշեր, երբ ծովն  առանձնապես փոթորկալից էր, նորից հնչեց տագնապը: Մայրս պառկած էր նավախցում և իրեն շատ վատ էր զգում:Նա հայտարարեց, որ ոչ մի տեղ չի գնա, ինչ ուզում է լինի նա կմնա ես իհարկե մնացի նրա հետ: Հաջորդ օրն իմացանք, որ դա իսկական տագնապ է եղել: Գործիքը հայտնաբերել էր ական նավի մոտակայքում, որը բախտի բերմամբ նավին չէր կպել:

1919 թվականի գարնան արևոտ մի օր հասանք Մարսել: Նույն օրը մեկնեցինք Փարիզ:

Փարիզում. ընդհակառակը, եղանակը շատ մռայլ էր: Նախօրյակին ընդհանուր գործադուլ էր հայտարարվել, այն շարունակվում էր: Այդ պատճառով մեր հեռագիրը Մարսելից չէին ստացել և ոչ ոք չէր եկել մեզ դիմավորելու: Չկար փոխադրական ոչ մի միջոց: Վերջապես հաջողվեց գտնել մի սայլապան, որի միջոցով մեր իրերը Լիոն կայարանից տեղափոխվեցինք Լատինական թաղամաս. Էկոլ պոլիտեխնիկ փողոցը, ուր ապրում էր հայրս քրոջս՝ Սոֆիկի և Գեղուհի մորաքրոջս հետ: Ավելորդ էր պատմել, թե ինչպիսի հուզումնալից եղավ մեր հանդիպումը: Նույն օրը հանդիպեցինք Մաթիլդ մորաքրոջս, նրա ֆրանսիացի ամուսնուն՝ Պոլ Քոքսին և աղջկան՝ Ռընեին, որն ինձնից մի քանի տարով մեծ էր:

Թեհրանում և Բաղդադում մեզ նվիրել էին բավական մեծ թվով արժեքավոր գորգեր: Դրանք ծանրոցով փոխադրել էինք Փարիզ: Ֆրանսիական մաքսատան ն այնքան մեծ գումար էր պահանջվել այդ գորգերի համար, որ դրանց մի փոքր մասը միայն կարողացանք վերցնել:

Փարիզում միառժամանակ ապրեցինք հորս բնակարանում, որը փոքր էր, մութ և շատ անհարմար, մանավանդ, որ մեծ մասամբ զբաղեցրած էր նկարչական պիտույքներով: Ձեռք բերելով որոշ միջոցներ, մայրս վարձեց մի տուն Փարիզի Հյուսիսային արվարձանում ՝ Մոնտինի Բոշանում:


Հայրս պահելով իր բնակարանը որպես արվեստանոց, հաճախ գալիս էր Մոնտինի Բոշան՝ մեզ տեսակցության և բնանկարներ կատարելու: Երկար ժամանակով մեր տանն էին մնում մորաքույրներս՝ Գեղուհին և Մաթիլդը. վերջինս՝ իր ամուսնու և աղջկա հետ: Եգիպտոսից երկարատև այցով Փարիզ ժամանած արդեն հիշատակված Օննիկ Պերպերյանը նույնպես մեր հաճախակի հյուրն էր: Աշնան ու ձմռան երեկոները, երբ նստած էինք լինում տաք բուխարու դիմաց. նա առաջարկում էր լույսը հանգցնել, ամփոփվել՝ երազելու համար, ինչպես ինքն էր ասում: Մայրս դժկամորեն համաձայնում էր հյուրի այդ քմահաճույքին. նա սիրում էր լույսը, արևը: Գիշերը պառկած երկար կարդում էր անկողնում և հաճախ քնում էր առանց լույսը հանգցնելու: Մեր տանը բնակություն էր հաստատել նաև ֆրանսացի պատմաբան, մի ժամանակ Թուրքիայում փայլուն լրագրողի համբավ ունեցող. մեր ընտանիքի մտերիմ Բերթրան Բարեյը: Նա արդեն տարիքն առել էր և, բնականաբար, կորցրել նախկին աշխուժությունը, բայց պահպանել էր հետաքրքիր խոսակցի և սուր կատակախոսի հմայքը: Նա ուներ իր առանձին սենյակը: Մեր տանն ապրում էր նաև մեր աղախինը, մի մեծահասակ կին, ազգությամբ բելգիացի: Նա հաճախ հիվանդանում էր և ավելի շատ մենք էինք ծառայում նրան, քան ինքը՝ մեզ:

Այդ օրերին տան անդորրը խախտեց մի անսպասելի դեպք: Մորաքույրս աղջկան՝ Ռընեին նվիրել էին մի սիրուն տիկնիկ, որին ձեռք տալու իրավունք չէր վերապահված ինձ: Ես շատ էի վախենում Ռընեից և սրբությամբ հետևումէի այդ հրամանին: Բայց մի առաավոտ, երբ Ռընեն դեռ քնած էր, չգիտեմ ինչ խելքիս փչեց, նրա սենյակից վերցրի տիկնիկը և սկսեցի եռանդով նրա թևերը, ոտները առաջ ու ետ տանել: Այդ գործողության ժամանակ թևերից մեկը պոկվեց: Սարսափած պատահարից, ցանկացա թաքցնել տիկնիկը, այդ ժամանակ պարոն Բարեյի սենյակը կիսաբաց դռնից աչքիս դիպավ դատարկ, դեռ չհավաքված անկողինը (նա սովորություն ուներ շատ շուտ վերկենալու և զբոսնելու այգում): Մի ակնթարթում վիրավոր տիկնիկը դրի վերմակի տակ և փախա փողոց: Շուտով Ռընեն նկատեց տիկնիկի անհայտացումը և ահավոր աղմուկ բարձրացրեց: Բոլորը մասնակցում էին տիկնիկի որոնմանը և վերջապես այն դուրս բերեցին թաքստոցից: Բարեյը մեղադրվեց տիկնիկի առևանգման մեջ: Միաժամանակ դա կծու կատակների առիթ տվեց տիկնիկի նրա անկողնում գտնվելու կապակցությամբ: Տեսնելով ստեղծված դրությունը, ես խոստովանեցի, միաժամանակ պնդելով ու թաքցնելով տիկնիկը, չեմ ցանկացել մեղքը գցել Բարեյի վրա: Դա նրան չհամոզեց և բոլորի առաջ ինձ անվանեց « coco sans principes» (բառացի՝ անսկզբունք անձնավորություն): Տնեցիները նրա կողմն էին բռնել, բացի մայրիկից: Նա, դատապարտելով հանդերձ այն, որ քաջություն չեմ ունեցել անմիջապես հայտնելու կատարվածը, ընդունում էր, որ ես չեմ ցանկացել իմ մեղքը գցել ուրիշի վրա: Նա ինձ պաշտպանում էր, անշուշտ, ոչ թե դրդված մայրական զգացմունքներից, այլ ճշմարտության, արդարության սիրույն: Նա գրողի հատուկ խորաթափանցությամբ հասկանում էր երեխայի հոգեբանությունը և ցանկանում էր դեպքերի ճշմարիտ գնահատականը տալ: Նա այդպես էր վարվում բոլորի հետ:


1920թվականի սկզբին մորս առաջարկեցին որբախնամության գործով մեկնել Կիլիկիա:Նա ցանկացավ իր հետ տանել ինձ և քրոջս:

Այդ ճանապարհորդությունն առանձնապես հուզում էր մորս: Նա վերադառնալու էր «Ավերակներուն մեջ»: Այստեղ նա ականատես էր եղել 1909 թվականի Ադանայի հայերի կոտորածների ահավոր հետևանքներին: Հայ ազգի մազապուրծ փրկված բեկորներին նորից վտանգ էր սպառնում, հատկապես ծանր էր որբերի վիճակը: Մեկնեցինք Մարսելից « Լոտոս» նավով: Այդ նույն նավով ճանապարհորդում էր Ֆրանսիայի նախկին նախարար Ժորժ Կլեմանսոն: Նա մորս հավաստիացրել էր, որ Աֆրիկա է գնում առյուծի որսի:

Եգիպտոսից Կիլիկիա մեկնելիս, հակառակ նախատեսված ծրագրին, մայրս մեզ հետը չտարավ: Քույրս մնաց հայտնի հասարակական գործիչ Տամատյանի ընտանիքում, ես էլ նրանց ազգականների՝ Փափազյանների մոտ: Որոշ ժամանակից հետո քրոջս հետ Ալեքսանդրիայից գնացինք Բեյրութ, ուր ծրագրված էր հանդիպումը մայրիկի հետ: Բայց նա հնարավորություն չունեցավ գալ Բեյրութ և մեզ դիմավորեց Մերսինում: Այնտեղ ինձ տեղավորեցին դոմինիկյան միաբանության գիշերօթիկում, իսկ մայրիկը քրոջս հետ Ադանա մեկնեց գնացքով: Այդ ճանապարհորդությունը շատ վտանգավոր էր: Քեմալականները հաճախ հարձակվում էին գնացքների վրա: Մայրս շատ է անցել այդ ճանապարհով: Նա պատմում էր այդպիսի հարձակման մի դեպքի մասին, որից հազիվ էր ազատվել ինքը:

1920 թվականի ամռանը ֆրանսիական զորքերը պատրաստվում էին հեռանալու Կիլիկիայից: Զ. Եսայանը հուսահատ ջանքեր էր գործադրում հայ որբերին ապահով վայր տեղափոխելու համար:

Նույն տարվա հունիս ամսին հեռանում ենք Կիլիկիայից և որոշ ժամանակ Բեյրութում մնալուց հետո իտալական նավով ուղևորվում դեպի Կ. Պոլիս:

Ճանապարհին, մի մռայլ երեկո մեր նավը կանգ առավ Անթալիայի դիմաց, բաց ծովում: Քաղաքի իշխանությունները դեպի նավ ուղարկեցին ոստիկաններով լի մոտորանավակ: Չնայած նավապետի դիմադրությանը, ոստիկանները բարձրացան նավ: Նրանք փնտրում էին մի թուրքահպատակ վտարանդու: Ուղևորները քարացած հետևում էին դեպքերի ընթացքին: Որոշ ժամանակ հետո ոստիկանները վերադարձան՝ իրենց հետ տանելով թշվառ մարդուն: Մենք բոլորս չափազանց հուզված էինք, մանավանդ մայրիկս, որ այնպես լավ էր հիշում 1915 թ. օրհասական դեպքերը, դիմելով մեզ, նա ասաց.

-Ինձ ալ կարող էին այդպես տանել, ի՞նչ պիտի ընեիք:


Կ. ՝Պոլսում գտանք տատիկիս, որ վերադարձել էր Բուլղարիայից: Ապրում էինք քաղաքի եվրոպական մասում, բայց հաճախ գնում էինք ասիական մաս՝ Սկյուտար, որտեղ ազգականներ ունեինք: Ինձ ընդունեցին Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության Կ. Պոլսի վարժարանը: Անշուշտ, մայրս այդ քայլին դիմեց՝ ելնելով սոսկ մանկավարժական նկրտումներից: Նա իր էությամբ աթեիստ էր, թեպետ ոչ տանը, ոչ էլ շրջապատում, ինչպես և իր գրականության  մեջ ակտիվ պայքար չէր մղում կրոնի դեմ: Այսպիսով քույրս և ես միայն բնականաբար զերծ մնացինք կրոնական ազդեցությունից:

1920 թվականի վերջին մայրիկը շատ էր մտահոգված Արևելյան Հայաստանում տիրող դրությամբ: Երբ իմացավ Ալեքսանդրապոլի ստորացուցիչ պայմանագրի մասին սուգ էր տանը: Այդ օրերին լսում էի նաև ուրախության արտահայտություններ Հայաստանում սովետական կարգերի հաստատման կապակցությամբ: Տանը խոսում էին այն մասին, որ միայն հեղափոխական Ռուսաստանը կարող է փրկել հայ ժողովրդին: Այդ դիրքավորումը հետագայում խորանալով, որոշիչ դեր խաղաց մորս աշխարհայացքի և գործունեության մեջ: Ես, անշուշտ, դեռ լիովին չէի ըմբռնում այդ հարցերը, բայց ամբողջ հոգով բաժանում էի մորս տխրությունները և ուրախությունները:

1921թ. ապրիլին մորս հետ մեկնեցինք Իզմիր, ուր հյուրն էինք մեծահարուստ արվեստասեր Մարտիրոս Սարյանի: Նա ուներ բազմաթիվ դղյակներ ծովի ափին, Իզմիրի Կորդելիոս ամառանոցային արվարձանում: Դրանք ստացել էր որպես փոխհատուցում հունական կառավարությունից՝ պատերազմի ժամանակ իր կորցրած ունեցվածքի դիմաց:

Նույն տարվա մայիս ամսին լուր ստացանք, որ հորս առողջությունը խիստ վատացելէ: Նա հիվանդացել էր թոքախտով դեռ առաջին համաշխարհային պատերազմի ծանր օրերին:

Մայրիկը որոշում է ինձ հետ գնալ Ֆրանսիա, առանց քրոջս հայտնելու հայրիկի ծանր վիճակը: Սոֆին շատ էր կապված հայրիկին, քանի որ նրա հետ էր անցկացրել մանկության օրերը: Իզմիրից մեկնեցինք շոգենավով: Երբ մոտենում էինք Պիրեյ նավահանգստին, նավաստիները հայտարարեցին գործադուլ: Նավը խարիսխ գցեց բաց ծովում: Աթենքը հեռու չէր, շուտով նավակներըշրջապատեցին նավը և պատրաստ էին ափ տեղափոխել ցանկացողներին: Բայց գործադուլի առաջին օրերին չէինք համարձակվում նավից հեռանալ: Մի քանի օր հետո, երբ գործադուլը տևական բնույթ ստացավ և նավի սննդամթերքները սկսեցին պակասել նավակով գնացինք Պիրեյ, այնտեղից էլ գնացքով՝ Աթենք, ուր կարողացանք վայելել Ակրոպոլիսի հրաշալիքները:


Հասանք Փարիզ մայիս ամսվա վերջին: Հայրիկի վիճակը մի փոքր լավացել էր, գոնե ինձ այդպես էին ասում: Բայց դրությունը նորից ծանրացավ. նրան տեղափոխեցին հիվանդանոց: Վախճանվեց 1921 թվականի օգոստոսին: Բացի սեփական վշտից , բաժանում էինք Սոֆիկի ցավը, որն ահավոր էր: Մայրիկը նրան գրում էր մխիթարական սրտակից նամակներ:

Փարիզում ես ու մայրս ապրում էինք Մաթիլդ մորաքրոջս տանը: Այդ բնակարանը բաղկացած էր երեք փոքր սենյակից: Մեզ տրամադրել էին ճաշասենյակը:

Ես ընդունվեցի այդ թաղամասի տարրական դպրոցը: Տանը, ֆրանսերենին տիրապետելու համար ինձ օգնում էր մորաքրոջս աղջիկը՝ Ռընեն:

Մաթիլդ մորաքույրս ամեն ինչ անում էր մեր կյանքը հաճելի դարձնելու, բայց անզոր էր իշխելու ամուսնու տրամադրության վրա, որը հաճախ մռայլվում էր: Չնայած, որ պ. Քոքսը չար բնավորություն չուներ, այնուամենայնիվ, նրա սկզբունքներին դեմ էր կին գրողը, մանավանդ՝ օտարազգի: Երիտասարդ ժամանակ վայելել էր շռայլ և բավական անկանոն կյանք: Առաջին անհաջող ամուսնությունից հետո (որից ուներ երկու դուստր), արդեն առաջացած հասակում ամուսնացել էր մորաքրոջս հետ և վարում էր կանոնավոր կյանք: Անդրադառնալով իր կյանքի անցած էտապներին, սիրում էր կրկնել ֆրանսիական ասացվածքը. «Երբ սատանան ծերանում է, դառնում է  ճգնավոր»:

Աշխատում էր ֆիրմաների ամվանումների պահպանման գրասենյակում: Ճաշի ընդմիջման ժամանակ գալիս էր տուն և պահանջում, որ ամեն ինչ պատրաստ լինի, ինչպես և աշխատանքից վերադառնալիս: Ուղիղ երեկոյան ժամը իննին մտնում էր անկողին և հարկադրում նույնը անել կնոջը: Երբեմն գիշերվա կեսին քնից զարթնում էր. նկատելով լույս մեր սենյակում, ուր մայրս աշխատում էր, գալիս էր գիշերանոցով և պարսավանքի խոսքեր մրթմրթում: Բայց հաջորդ օրն այլևս չէր անդրադառնում դրան, սովորականից ավելի սիրալիր էր խոսում մորս ու ինձ հետ:

Այդ օրերին է, որ ծնվում էր « Նահանջող ուժերը»:

1922թվականի հուլիսին Կ.Պոլսից Փարիզ ժամանեցին, մեծ մայրս և քույրս: Դեռ որոշ ժամանակ Մաթիլդ մորաքրոջս մոտ մնալուց հետո տուն վարձեցինք մի փոքր բնակարան Փարիզի արվարձանում. Վերսալից ոչ հեռու:


Դա երկու հարկանի տուն էր, չորս բնակարանով և փոքր պարտեզով: Մենք զբաղեցնում էինք երկրորդ հարկի բնակարաններից մեկը: Առաջին  հարկում ապրում էր Գեղուհի մորաքույրս՝ մոր, ամուսնու՝ Արտավազդ Հանըմյանի և որդու՝ Հուրիկի հետ: Ավելի ուշ այդտեղ ծնվեցին Հուրիկի քույրերը՝ երկվորյակներ Արմինեն և Ատրինեն: Առաջին հարկի մյուս բնակարանում ապրում էր անգլիացի մի ընտանիք: Այն քիչ էր շփվում շրջապատի հետ:

Չնայած ծանրաբեռնվածությանը, մայրս երբեմն ընկերանում էր մեզ անտառ գնալիս: Ըստ երևույթին. այդ զբոսանքները նրան անհրաժեշտ էին հանգստանալու համար: Չէր խուսափում նաև տնային գործերից. պատրաստում էր ընտիր ճաշեր (լոբու պլաքի, միդիայի տոլմա և այլն): Ազատ ժամանակ հյուսում էր նուրբ ժանյակներ և բրդյա գործվածքներ: Երբ որոշ գումար էր ձեռք բերում, սիրում էր գնումներ կատարել և բաժանել մերձավորներին:

Բացի տնամերձ փոքր պարտեզից, որից օգտվում էին առաջին հարկի բնակիչները, բակի խորքում նրանց հատկացված էին բավականին ընդարձակ հողամասեր, մեր բաժինը ընտանիքով մշակում էինք:

Մորս համար Հայաստանից բերել էին դդմի սերմեր, բացատրել էին, որ դրանք պետք է ցանել փոսի մեջ, վրան գոմաղբ լցնել և հաճախ ջրել: Իրոք, այդ պայմաններում դդումը լավ աճեց. այնքան լավ, որ իր շոշափուկները տարածելով բոլոր ուղղություններով, ներխուժեց հարևան հողամասը: Դրա տերը, որը ծանոթ չէր դդմի այդ տեսակին, նման առաջխաղացումը համարեց ագրեսիա և ստիպված եղանք բույսի ուղղությունը փոխել:

Ի տարբերություն Մոնտինի Բոշանի, Վիրոֆլեում մեր կյանքը խաղաղ էր ընթանում: Մայրս խզել էր կապերը հայ ազգայնական շրջանակների հետ իսկ ծանոթությունն առաջադիմական տարրերի հետ նոր էր ամրապնդվում:  

Միաժամանակ Վիրոֆլեում մեր տանն ապրեց Կ. Պոլսից եկած երիտասարդ բանաստեղծուհի Հերմինե Սինանյանը, որը Զ.Եսայանի խանդավառ երկրպագուհիներից էր:

Մեր հին ծանոթներից հատկապես հիշում եմ Ռուբեն Զարգարյանի որդուն՝ գրող, հասարակական գործիչ, մասնագիտությամբ ատամնաբույժ Հրաչին:

Հանդիպում էինք նաև Մաննիկ Պերպերյանին, որի բանաստեղծական շնորհքը մայրս բարձր էր գնահատում:

Զ.Եսայանն ակտիվորեն մասնակցում էր «Երևան» առաջադիմական թերթին: Այդ թերթում 1927թ. առաջին անգամ տպագրվեց «Մելիհա Նուրի հանըմ» պատմվածքը, որը, ինչպես «Նահանջող ուժերը», արտահայտում էր հեղինակի նոր աշխարհայացքը և հույզերը: «Մելիհա Նուրի հանըմը» տպագրվեց առանձին գրքով. Փարիզում 1928 թվականին, իսկ հետո՝ Երևանում, 1937 թվականին, Զ.Եսայանի «Երկերի ժողովածուում»:


Չպաշտոնավարելով որևէ տեղ, մայրս մշտական նյութական կարիքի մեջ էր: Տպագրություններից ստացած փոքր հասույթներից ստացած փոքր հասույթները, անշուշտ, չէին կարող ապահովել ընտանիքի պահանջները: Այդ ամենի արձագանքները հասնում էին ինձ: Լսում էի խոսակցություններ այն մասին, որ որոշ մեկենասներ դրամական օժանդակություն էին ցույց տալիս մորս: Նա հարկադրված էր ընդունել նվերներ, բայց ես որոշակի զգում էի, թե որքան տհաճ էր այդ ամենը նրա համար: Բարերարների շարքում իր փափկանկատությամբ բացառություն էր կազմում ամերիկահայ ականավոր նկարիչ Հովսեփ Փուշմանը: Նա լինելով արվեստագետ, գիտեր ինչպես մոտենալ այդ հարցին:

Մայրս երբեմն գնում էր Բելգիա՝ Բրյուսել. Անավերդեպեն, Օստենդ, ուր կարդում էր դասախոսություններ հայ գրականության մասին: Սպասում էինք Բելգիայից մեզ այցի եկող մի ծանոթի որդուն: Նրա մասին գիտեինք միայն, որ եվրոպացու տեսք ունի և ֆրանսախոս է: Բնականաբար ճոխ պատրաստություն էինք տեսել: Երկար սպասումից հետո վերջապես լսում ենք դռան զանգը: Ներս է մտնում մի շնորհալի երիտասարդ. հրավիրում ենք սենյակ: Կարծես մի քիչ շփոթված է: Խոսում ենք եղանակի, օրվա նորությունների մասին: Մեկ էլ հյուրը հանում է ծոցատետրը և  հարցնում, թե պարենամթերքների ի՞նչ պատվերներ ունենք: Պարզվում է, որ «Ֆելիքս -Պոտեն» մթերային ֆիրմայի ներկայացուցիչն է: Իսկական հյուրը ժամանեց մի քանի օր հետո: Մայրիկը որոշ նմանություն գտավ այդ դեպքի և Գոգոլի «Ռևիզորի» միջև, որի բովանդակությունը մեզ պատմեց այդ առիթով: Թեև մայրիկը ժամանակ չուներ հատկապես զբաղվելու մեր ընդհանուր զարգացման հարցերով, բայց և այնպես լրացնում էր մեր կյանքն իր իմաստությամբ և գիտելիքների ազատությամբ, տալով մեզ այն ամենը, ինչ պետք էր մանկանը:

Մի ամառ Ավետիք Իսահակյանն իր ընտանիքով բնակություն հաստատեց Վիրոֆլեի մեր տնից ոչ հեռու : Հաճախ գալիս էին մեզ այցելության: Մենք էլ գնում էինք նրանց մոտ, Վիգենի՝ Իսահակյանի որդու հետ թենիս էի խաղում:

Չնայած նյութական սուղ պայմաններին, գրեթե ամեն ամառ գնում էինք ծովափ: Մայրիկը հատկապես սիրում էր Նորմանդիան, որը կարծես նրա համար ներշնչման աղբյուր էր: Ամենից հաճախ գնում էինք Ֆեկան: Այդ քաղաքը հռչակավոր էր «Բենեդիկտին» լիկյորի գործարանով, որը դարեր առաջ վանականները հիմնել էին, օգտագործելով ծովամերձ դաշտերի հոտավետ բույսերը: Ամեն անգամ, երբ Ֆեկան էինք գնում, նույն հետաքրքրությամբ. ընտանիքով այցելում էինք այդ գործարանը: Ֆեկանից երևում էր Էտրետայի ծովափը իր ծակ ժայռով, որն այնքան տպավորիչ կերպով պատկերել է Կլոդ Մոնեն իր կտավում:

Մի տարի ամառն անցկացրինք Ֆրանսիայի հարավում՝ Մարսելում. Նիցայում և Լազուրյան ափի այլ վայրերում: Այդտեղ հանդիպեցինք անվանի ծովանկարիչ Վարդան Մախոխյանին, գրող, արձակագիր Զարեհ Որբունուն, ֆրանսիացի անվանի գրող Հանրի Բարբյուսին (այդ հանդիպման մասին Զ.Եսայանը գրել է ակնարկ՝«Հանրի Բարբյուսի մոտ »):


Հայաստանի լուսավորության ժողկոմատի հրավերով 1926 թվականի հոհտեմբեր ամսին Զ. Եսայանը մեկնեց Երևան՝Մոսկվայի վրայով:

Վերառնալով, նա խանդավառ զեկուցումներ կարդաց Փարիզում և Ֆրանսիայի այլ հայաբնակ վայրերում. հոդվածներ տպագրեց Փարիզի «Երևան» թերթում, Երևանի «Խորհրդային Հայաստան » և այլ պարբերականներում, սփյուռքի և Հայաստանի հասարակությանը հաղորդելով իր տպավորությունները հայրենիքից:

Տանը ոգևորված պատմում էր Հայաստանի գրողների՝ Գ. Մահարու, Վ. Ալազանի, Ա. Բակունցի և շատ ուրիշների հետ ունեցած հանդիպումների մասին, քննարկում նրանց ստեղծագործությունները, դրանք կապելով սովետական իրականության առօրյա կյանքի խնդիրների հետ: Զ.Եսայանը հատկապես բարձր էր գնահատում Ա. Բակունցին, որի ստեղծագործությունները ( մասնավորապես, հիշումեմ, «Լառ Մարգարը», «Սև ցելերի սերմնացանը») կարդում էինք ու մեկնաբանում:

Հայրենիքում Զ. Չոպանյանի վրա հատկապես մեծ տպավորություն գործել պետական ու կուսակցական ղեկավարներ Աշոտ Հովհաննիսյանը, Ասքանազ Մռավյանը, Սարգիս Լուկաշինը և շատ ուրիշներ, ինչպես և գործարանների, դաշտերի աշխատավորները, որոնք կառուցում էին նոր կյանք:

Մայրիկը ոգևորությամբ պատմում էր նաև իր Մոսկվա կատարած այցի մասին, այն պատկերելով որպես բուռն զարգացող ժամանակակից մայրաքաղաք:

Զ. Եսայանն առանց հապաղման սկսեց աշխատանքն այն գրքի վրա, որն ամփոփելու էր իր տպավորությունները, մտորումները վերածնված հայրենիքի մասին: Այդ գիրքն անվանվելու էր «Պրոմեթեոս ազատագրված» (տպագրվեց ամբողջական գրքով ,Մարսելում, 1928թ.):

Զ. Եսայանը միշտ շեշտում էր Հոկտեմբերյան մեծ հեղափոխության և ռուս ժողովրդի դերը Հայաստանի վերածննդի ու վերելքի գործում: Բայց նա Հոկտեմբերը գնահատում էր ոչ միայն հայ ժողովրդի ճակատագրի տեսանկյունից: Դեռ մանկության տարիներին, հայրենական տանը, ժողովրդին մոտ լինելու, ժողովորդների եղբայրության, հումանիզմի, գաղափարների խոր արմատ էին գցել նրա մեջ և զարգացել կյանքի ընթացքում: Այդ հողի վրա նա ընդունում էր Հոկտեմբերը որպես բոլոր ժողովուրդների ազատագրման գործոն, իսկ նորաստեղծ սովետական պետության սկզբունքները՝ ուղեցույց ժողովուրդների համար:


Վիրոֆլեում բնակվելու վերջին շրջանում Զ. Եսայանը սկսեց Շարլ դը Կոստերի «  Առասպել Ուլենշպիգելի մասին» գրքի թարգմանությանը: Նա ոգևորված պատմում էր այդ ստեղծագործության հերոսների մասին, որոնք, կարծես, ապրում էին մեր տանը: Առավել վառ գույներով մեզ նկարագրում էր ժողովրդի զավակ  Ուլենշպիգելի և արքայազն Ֆիլիպի հակադիր կերպարները:

Կարդուն էինք Մարսել Պրուստի «Կորցրած ժամանակի որոնումը» բազմահատոր ստեղծագործությունը և միասին քննարկում: Մայրս պաշտում էր Դոստոևսկուն և միշտ անրադառնում, ինչպես ինքն էր ասում, այդ տիտանի գործերին: Նրա սեղանի գրքերն էին «Ապուշն» ու «Կարամազով եղբայրները»՝ ֆրանսերեն թարգմանությամբ:

1929 թ. ամռանը Վիրոֆլեից տեղափոխվեցինք Փարիզ, Վոժիրար փողոցի մի սենյականոց բնակարանը: Նույն շենքում, մի հարկ վերև արդեն ապրում էր Գեղուհի մորաքույրս իր ընտանիքով:

Քույրս այդ ժամանակ հաճախում էր գրադարանային ուսումնարան և շուտով պիտի մեկներ աշխատելու Ֆրանսիայի հարավում: Մայրս ցանկանում էր, որ ես ուսումս շարունակեմ ճշգրիտ գիտությունների գծով: Նա կիսալուրջ ասում էր.

-Ես կյանքում շատ եմ տառապել գրականությունից, ուզում եմ, որ դու զերծ մնաս դրանից:

Բացի հարցի գործնական կողմից, նա մի տեսակ պաշտամունք ուներ ճշգրիտ գիտությունների նկատմամբ: Երկար քննարկումներից հետո ընտրեցինք, այսպես ասած, միջին լուծումը՝ քիմիան, որը բնական գիտություններից ամենից շատ էի սիրում:

1930 թ. ընդունվեցի Փարիզի համալսարանին կից քիմիայի ինստիտուտը: Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության ուսանողական ֆոնդից ստանում էի կրթաթոշակ, որը տրվում էր հատկապես հայրենիքի համար մասնագետներ պատրաստելու նպատակով: Այդ թոշակը, ինչպես և Օշի քաղաքային գրադարանից քրոջս ստացած աշխատավարձը բավական թեթևացրին մորս ֆինանսական հոգսերը:


Չնայած Փարիզում բնակարանային պայմաններն ավելի սուղ էին, քան Վիրոֆլեում, բավական շատ այցելուներ ունեինք: Նրանցից հիշում եմ գրականության և մշակույթի գործիչներ Արամ Անտոնյանին, Վահրամ Թաթուլին, Անուշավան Ճիտեճյանին (Վիվան), Մարտիկ Մատենցին, Փանոս Բարսեղյանին, Հայաստանից ժամանած հյուրեր Գրիգոր Վարդանյանին, Դրաստամատ Սիմոնյանին, Եղիա Չուբարին: Գալիս էին և շատ երիտասարդ մտավորականներ՝ Լևոն Հեքելեկյանը (Շինական), Միսաք Մանուշյանը որի հետ ՝ես մտերմացա մորս Ֆրանսիայից մեկնելուց հետո: Մայրս հաճույքով զբաղվում էր այդ երիտասարդներով, կարդում նրանց առաջին ստեղծագործությունները, խորհուրդներ տալիս:

Մենք էլ այցելություններ էինք անում: Հաճախ Ավետիք Իսահակյանի հյուրն էինք: Նստում էինք ընդարձակ ընդունարանում, որտեղից հաճույքով լսում էինք հարևան բնակարանում ապրող հայտնի երգչուհի Մարգարիտ Բաբայանի վարժությունները: Մայրս զբաղված էր լինում Վարպետի և տիկին Սոֆիկի հետ զրուցելով, ես՝ Վիգենի և նրա ընկերների հետ, բայց Վարպետի խոսակցության որոշ արձագանքները հասնում էին ականջիս: Նա հաճախ խորիմաստ մտքեր էր արտահայտում, դրանք համեմելով զուսպ կատակներով: Խոսում էր կյանքի նպատակի, մարդու գործունեոււթյան, երջանկության և այլ փիլիսոփայական հարցերի մասին:

Ընկերների, ծանոթների հետ հանդիպման համար տեղերից էին Փարիզի սրճարանները: Դրանցից մայրիկն անենաշատ սրիում էր Լատինական թաղամասում գտնվող «Մոն սեն-Միշել» սրճարանը, որը առաջավոր հայ մտավորականության հավաքատեղին էր: Այդ սրճարանում տեղի էին ունենում հանդիպումներ, որոնց մասնակցում էին գրող Վազգեն Շուշանյանը, հայտնի նկարիչ Ռաֆայել Շիշմանյանն իր տիկնոջ՝ ՀՕԿ-Ի ակտիվ գործիչ Ալիսի հետ, ճանաչված քիմիկոս Առաքել Չաքրյանը և շատ ուրիշներ:

Ֆրանսիայում կատարած հյուրախաղերի ժամանակ այդ նույն սրճարան էր հաճախում Վահրամ Փափազյանը:

Զ. Եսայանը մեծ եռանդով աշխատում էր ՀՕԿ-ում և հայկական առաջադիմական պարբերականներում: «Մեր ուղին» թերթի խմբագիրներից՝ Մարտիկ Մարտենցը պատմում է, որ Զ.Եսայանն այնքան զբաղված էր լինում տարբեր գործերով, որ հաճախ վերջին րոպեին էր հասցնում բերել թերթի թղթակցությունը: Երբեմն հոդվածը բերում էր անավարտ և մինչ գրաշարները սկսում էին շարել, նա հարևան սրճարանում նստած՝ լրացնում էր պակասը: Իհարկե, այդ դեպքում սովորականից շատ սուրճ էր խմում և իրար ետևից ծխում:


(Շարունակելի)





ՀՐԱՆՏ  ԵՍԱՅԱՆ

Հոբելյանական տարեթվեր

Զ.Եսայանի 100-ամյակի առթիվ

No comments:

Post a Comment