Pages

"Literature is not an ornament, a pleasant pastime, a pretty flower. Literature is a weapon to struggle against injustice."
“Կինը աշխարհ չէ եկած մինակ հաճելի ըլլալու համար։ Կինը եկած է իր խելքը, մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական յատկութիւնները զարգացնելու համար։ Ինքզինքնին յարգող բոլոր կիներուն իտէալը միայն հաճելի ըլլալը պէտք չէ ըլլայ, այլ երկրիս վրայ գործօն բարերար տարր մը դառնալը։“

Podcast sur France Culture

Friday, November 13, 2026


Նալբանտի թէյատան մէջ որ որդեգրեր ենք եւ դարձուցեր մեր ժամադրավայրը եւ որը կը կոչենք Երեւանի « քառթիէ լաթէն»ը կը գտնենք Շիրվանզատէն, տեղաւորուած խորքի մեծ սեղանին առաջ, թէյի բաժակը՝ դիմացը. կը բոլորուինք իր շուրջը եւ կսկսինք զրոյց ընել։ Անոր դէմքը կը ճառագայթէ բաւականութեամբ եւ կը բաւէ որ եւ է ակնարկում ընել արտասահմանցիներու, որպէսզի իր պատկերաւոր որակումներուն շարքը սկսի։ Իր երկիրը կրկին պիտի հրատարակուին Պետհրատի կողմէ եւ մտադիր է նոր աշխատութիւններու ձեռնարկել։ Իր գլխաւոր նպատակն է սերտ յարաբերութիւն ստեղծել Անդրկովկասեան զանազան ազգերու պատկանող գրողներու միջեւ եւ ոգեւորութեամբ կը հաղորդէ որ վրացի գրողներ մտադրեր են այցելել Հայաստան։ Այդ ժամուն հաւանականէ տեսնել նաեւ Աւետիք Իսահակեանը որ օրուան որ եւ է ժամուն քունէն նոր արթնցածի երեւոյթ ունի, դեռ ապշած լսածներէն ու տեսածներէն։ Անիկա ծանրաքայլ կը յառաջանայ թէյատան մէջ, կը վարանի մէկ կամ միւս սեղանին մօտ եւ վերջ ի վերջոյ աթոռը կը դնէ երկու սեղաններու մէջտեղ։ Միւս սեղանը... ահա Ակսել որ հապճեպով թէյը կառնէ ծրարուած իր խաքի վերարկուին մէջ որովհետեւ շուտով պիտի մեկնի չեմ գիտեր որ շրջան գիւղատնտեսական գործով։


- Զ. Ե., Պրոմեթէոս ազատագրուած, 1928

Զապէլ Եսայանի արխիվային լուսանկար։
Սրճարանի միջավայրը գեղարվեստորեն վերաստեղծված է արհեստական բանականության օգնությամբ։ 


At the Nalbant tearoom – which I have named the “Latin Quarter” and adopted as my temporary headquarters in Yerevan – I find Shirvanzadeh seated at a table with a cup of tea before him. The State Publishing House is about to issue his complete works and he is planning other books. His main project these days, however, is the establishment of close relations with the writers of the Transcaucasian republics. He informs me with some satisfaction that the Georgian writers will be visiting Yerevan soon. Around this time Avedik Issahakian is likely to drop in. Regardless of the time of the day, he gives one the impression of having just risen from bed and is astonished by something he has seen or heard. He trudges into the tearoom, making occasional stops here and there, and at last takes his place between two tables. And there he is, none other than Axel Bakounts, bundled up as always in his Khaki overcoat, taking his tea in a hurry because he is about to leave town on some agronomical errand for I know not what distant district. He explains that he is always pressed for time and that he composes his short stories on horseback as he travels from one village to another and commits them to paper during the short stops in between. His lean and intelligent face is not altogether devoid of a certain mischievous expression. He has just completed writing Hovnatan March, wherein every Armenian of the diaspora may find reflections of himself. He recounts some absorbing and amusing episodes from the book and we have a good laugh together.

- Encounters with authors, Soviet Armenia, winter 1926 (Zabel Yesayan, Prometheus Unchained 1928, translated by Ara Baliozian)

Archival portrait of Zabel Yesayan (early 20th century).
Historical café setting reimagined digitally

Wednesday, November 11, 2026

 


Արեւմտահայ գրականութեան մէջ, կին գրողներու համեմատաբար ճոխ խումբէն տիկին Զապէլ Եսայեանի անունը կը զատուի, դառնալու համար բացառիկ ու արժէքաւոր վկայութիւն մը, իր՝ ինչպէս մեր գրականութեան շնորհներէն։ Նոյն ատեն, այդ անունը կը կապուի բացառիկ ալ յաջողութեան մը, վէպին կալուածէն, իրաւ որքան բացարձակ։ Իր տաղանդը բնորոշելու կանչուած վերադիրը, հոգեբան վիպող՝ մեր մէջ ոչ ոքի համար արդար է այնքան որքան իրեն։ Իրեն չէ անշուշտ պատիւը զայն սկսելու [1] արեւմտահայ գրական արդիւնքին մէջ։ Բայց այդ ձեւ ըմբռնուած վիպելու արուեստ մը իրմով կը ստանայ քաղաքացիական իրաւունք։ Այս յաջողութեան համար չեմ զանցեր բաժինը բնատուր տաղանդին ոչ ալ կը «ճոխացնեմ»։ Բայց կ՚աւելցնեմ թէ իր ապրումները, կեանքէն գտած իր զգայութիւնները (հեշտ թէ դառն, չեն փոխեր արդիւնքը), իր միտքին ու զգայարանքներուն կազմաւորումը, զարգացումը, շրջափոխութիւնը քիչ անգամ նոյնքան հաստատ կերպով նպաստ մը կը բերեն որպէսզի գործն ու գործողը իրերախառնուին, միանան սա հարազատութեամբ ինչպէս է պարագան Տիկին Եսայեանի մեզի ձգած գրական ժառանգութեան ուրկէ կը յառնէ կեանք մը, ամէն բանէ առաջ, կնոջ մը կեանքը, սա երկու դարերու միախառնումին վրայ, քանի մը քաղաքակրթութեանց ազդմունքներուն ընդմէջէն։ Տիկին Տիւսաբի գրականութիւնը պատմութիւնը կը շահագրգռէ ոչ թէ գրականութեան այլ բանի մը, որ յատակ անուն մը չունի այսօր։ /246/ Կնոջ ազատագրութեան պայքարը գաղափարական, ընկերային արարք մըն է ամէն բանէ առաջ։ Վէպի ձեւով մեզի մատուցուիլը այն ատեն պիտի հետաքրքրիր մեզ երբ այդ վէպը ըլլար արուեստի գործ։ Գիտենք թէ տիկինին երեք վէպերը ճապաղ թեզեր են, թերթօնատիպ ու անկենդան։ Ու աւելի տխուրը՝ իր իսկ անձին ձեւազեղծումն է այդ աշխարհին մէջ։ Ու այդ գործը չի բարձրանար գրական կշիռի։ Ուրիշ տաղանդաւոր կին մը, Տիկին Սիպիլ, քիչ չափով մաս ունի իր գործին կենդանի մասին մէջ։ ԱՂՋԿԱՆ ՄԸ ՍԻՐՏԸ վկայութիւն մըն է անշուշտ, բայց անբաւարար։ Չեմ զբաղուիր մեր միւս կին գրողներով, այն պարզ պատճառով որ գրելը անոնց մօտ արդուզարդի, կենցաղագիտութեան, քիչիկ մը փառասիրութեան հանդէս է քան հոգեկան հարկադրանք։ Ու Տիկին Եսայեան մինակն է որ հայ երիտասարդ կինը, հայ մտաւորական կինը ու հայ մայրը մտցուցած է մեր արուեստէն ներս։ Ու յատկանշական պարագայ՝ այդ առաքելութիւնը անիկա կատարած է արուեստի կենդանակերպին տակ։ Իր օրերուն ամբողջ իմաստը ուրիշ ոչ մէկ ակօս է ունեցել։ Վէպին, հոգեբան վէպին մեծ ու միակ գործաւորն է ան մեր մէջ։

- ՅԱԿՈԲ ՕՇԱԿԱՆ, ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆ, Համապատկեր արեւմտահայ գրականութեան, Զ հատոր. 1945

Saturday, April 24, 2021

Նամակ Գեղուհի Հովհաննիսյանին (1915)

 1915, Ֆիլիպե Եդիրնե


Սիրելի Գեղուկս,


    Երեկ քառտով մը իմացուցած էի Տիգրանին, թե վերջապես հաջողեցա ազատիլ: Պոլսո մեջ հայերուն կացությունը սոսկալի դարձած է բառին իսկական ըմբռնումով. ամեն օր 30-40 ձերբակալություններ տեղի կունենան ամեն կարգե մարդերե, որոնք երկու օր ոստիկանատունը պահելե ետքը կաքսորին անծանոթ տեղեր և որոնց մասին ուղղակի ոևէ լուր չըլլալե զատ, անուղղակի շատ գեշ լուրեր կան. իմ մասիս կացությունը անտանելի դարձած էր. անշուշտ, երբ հիվանդության խոսք կընեի, կը հասկանայիք, որ ձերբակալման վախ ըսել կուզեմ. երկար պիտի ըլլար ձեզ նկարագրել, թե ինչ սոսկումներե անցանք. խեղճ մայրիկս երեք ամիսե ի վեր ամեն օր սուքի մեջ էր ինծի համար արդեն երեք ամիսե ի վեր փախստական վիճակի մեջ էի և գաղտնի տուն կուգայի երբեմն. քաշածնիս միայն տերը գիտե. վերջապես հանդգնությունը, ճարպկությունը և պաղարության հրաշքով մը հաջողեցա ինքզինքս ազատել. կերևակայես երջանկությունս երբ սահմանագլուխը անցա. ինչ հաղթանակ. միայն, թե որքան ավելի կատարյալ պիտի ըլլար երջանկությունս, եթե մանչս և մայրիկս միասին ըլլային. անոնց բաղդը չուզեցի ինծի կապել այն պարզ պատճառին համար, որ մինչև սահմանագլուխ հարյուրին իննսուն հավանական էր, որ ձերբակալվեի և անունք ալ հետս trainés պիտի ըլլային. վերջապես ամեն բան կարգադրեցի դրամական և այլն տեսակետով, որ անոնք ալ ինձմե անմիջապես ետքը ճամբա ելլեն, նույնիսկ հույս ունեմ, որ վաղը առավոտ հոս կը ժամանեն. եթե ոևէ արգելք ըլլա մեկ երկու օր կուշանան առ առավելն. հակառակ ունեցած վստահությանս` սիրտս դողի մեջ է, և մայրս ու Հրանտս ձեռքս անցնելու են, որ կատարելապես հանգստացած զգամ ինքզինքս: Անմիջապես ձեզ ալ կը գրեմ: Չեք կրնար երևակայել, թե ինչ հոգեկան վիճակներե անցած եմ. մոտավորապես տասը օրե ի վեր ոչ բան կրցա ուտել, ոչ քնանալ. ասոր-անոր տունը, հոս պահվըտելով, հոն ծածկվելով հոգիս ելած է. վերջապես օր մը անձամբ կը խոսիմ. սա չափը ըսեմ, որ Սոֆիիս պատկերը, որ վերջին օրերը ղրկած էիք զիս, փրկեց շատ critique պահու մը. երբ հարցուցին թե ինչու մեկնիլ կուզեմ. ըսի, թե պիտի երթամ աղջիկս առնեմ Ֆիլիպեեն և վերադառնամ, պետք է հաստատես, թե աղջիկ ունիս, պատասխանեցին. ինչպես կրնայի` առանց իմ ով ըլլալս հայտնելու, հանկարծ ներշնչում մը ունեցա. այդ պատկերը, որ պայուսակիս մեջ կը պահեի, հանել ցուցնելու. ինծի նայեցավ, պատկերին նայեցավ և կերևա, թե նմանություն գտավ ու գործը վերջացավ. վերջապես փուշերու վրայե քալելով է, որ հաջողեցա այդ անիծված երկրեն դուրս ելնել. աստված ամենքն ալ ազատե. ինչ հուզումով տեսա առաջին անգամ պուլկարները. կեցցե Պուլկարիա...նամակ կրնանք ղրկել առ այժմ հետևյալ հասցեին. Bulgaria Philippole...

    Մայրիկս գալեն ետքը դիտավորություն ունիմ Սոֆիա երթալու և ավելի ուշ դեպի Զվիցարիա. մեյ մը գան անոնք և հետո կը գրեմ ձեզի ընելիքներուս մասին. գլխավոր ծրագիրս այն է` այլևս ամենքս ալ միանանք և այլևս երբեք իրարմե չի բաժնվինք. մեյ մը երկու զավակներս միասին քովս ունենամ ուրիշ բան չեմ ուզեր: Մաթիլտին հասցեն երևակայե որ մոռցեր եմ. գլուխս խելք մնացած է որ. շուները ասանկ ճամբորդություն չընեն. բայց այս նամակս ամենուդ համար է, որ կը գրեմ կոր. Մաթիլտը, Սոֆիս, Ռընես համբուրե իմ կողմես. Տիգրանին և Քոկսին շատ շատ բարևներ. նամակնիդ մի ուշացնեք. անգամ մը որ սիրտս հանգստանա. կարծեմ թե գործերս լավ ընթացք պիտի ունենան. ջերմապես կը հուսամ, թե ձեզի ալ քիչ շատ պիտի կրնամ օգնել. ընկերները շատ լավ կը վարվին հետս և ամեն ջանք կընեն, որ բանի մը կարոտ չը մնամ:

    Մաթիլտը, Սոֆին և Տիգրանն ալ թող գրեն. թող կարճ ըլլա, հոգ չէ. բայց իրարու սպասելով մի ուշացրեք նամակնիդ. Պոլիս մորաքույրներս, Աղունին և տղաքը առողջ վիճակի մեջ ձգեցի, բայց ամենքն ալ հուզված են և մեկ օրեն մյուսը չեն գիտեր, թե ինչ կը պատահի. ամեն պարագային իմ մեկնելովս մեծ հոգ մը վերացավ վրաներնուն: 

Զապել     


(Զապել Եսայան, Նամակներ, Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան, Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն, 1977)

Saturday, February 13, 2021

Նամակ Օշականին

ԶապԷլ Եսայեանի 1935-ին գրուած նամակը, ուղղուած Յակոբ Օշականին, Երևանէն:
(Տպուած 2004-ին - Հորիզոն գրական հաւելուած:)














Sunday, April 28, 2019

Իմ Մայրիկը (Մաս III)

Չնայած սաստիկ զբաղվածությանը հասարակական կյանքում, Զ.Եսայանը չէր թուլացնում աշխատանքը գրական ասպարեզում: Այդ ժամանակ էր, որ գրեց «Կրակե շապիկը», որին ինձ հաղորդակից էր դարձնում՝ ոգևորված կարդալով որոշ հատվածներ: Դա նախապատրաստումն էր ավելի մեծ կտավների, որ ստեղծելու էր Կ.Պոլիսի կյանքից՝ «Սիլիհտարի պարտեզները», «Բարպա Խաչիկ»:



Saturday, April 6, 2019

Իմ Մայրիկը (Մաս II)

Դեռ Սուեզում էինք, երբ իմացանք,որ զինադադար է կնքված: Ավարտվել էր առաջին համաշխարհային պատերազմը:

Սուեզից գնացքով մեկնեցինք Կահիրե, որտեղ ապրում էր հորս ազգականուհին՝Հայկանուշը: Նրա ամուսինը՝Կարո Պալյանը, քաղաքի անվանի ճարտարապետներից էր: Նրանց որդին՝ Հրազդանը, նույնպես ճարտարապետ դարձավ:

Կահիրեում սպասում էինք միջերկրածովյան նավագնացության վերականգնմանը: Առաջին մարդատար նավով Ալեքսանդրիայից մեկնեցինք դեպի Մարսել: Չնայած պատերազմական գործողությունների ավարտին, ծովում դեռ մնացել էին կորած լողացող ականներ, որոնք կարող էին վտանգ սպառնալ նավին: Այդ պատճառով նավի վրա զինվորական կարգապահություն էր տիրում: Ուղևորներն ապահովված էին փրկության գոտիներով և կցված փրկամակույկներին, մեր նավակն ուներ 5 համարը: Ցերեկը կամ գիշերը հաճախ հայտարարվում էր տագնապ. ուղևորները, փրկության գոտիները հագած, վազում էին դեպի իրենց կցված փրկամակույկները: Նրանց մեջ առաջինը նստում էին կանայք, երեխաները, ծերունիները : Երբ բոլորը տեղավորվումէին (դրա համար տրվում էր որոշակի ժամանակ), փրկամակույկներն իջեցնում էին ծով և թիավարելով հեռացնում էին նավից: Հնչում էր ավարտի ազդանշանը: Նորից բարձրանում էինք նավ: Այդ գործողությունն ինձ շատ էր զվարճացնում, բայց մայրիկիս՝ոչ այնքան: Նա տառապում էր ծովային հիվանդությամբ, չնայած, որ կյանքում ծովով շատ էր ճանապարհորդել:

Sunday, March 17, 2019

Իմ Մայրիկը (մաս I)

Հրանտ և Զապէլ, 1934
Մայրս սիրում էր պատմել իր ծննդավայրի՝ Կ.Պոլսի ասիական մասում գտնվող թաղամասի՝ Սկյուտարի և իր մանկության օրերի արարքների մասին: Դրանք զուտ երեխայական խաղեր չէին. նրանց մեջ արդեն ուրվագծվում էր ապագա գրողի էությունը՝ բողոքն անարդարությունների դեմ, վառ երևակայությունը, հեգնանքը կյանքի արատավոր երևույթների նկատմամբ:

Նա հաճախ հիշում էր մտերիմ բարեկամ, բանասեր, բժիշկ Թորգոմյանին, որը նրան պատկերանում էր որպես մի առասպելական անձնավորություն: Հմուտ մասնագետ էր. գիտնական (գրել է հայ բժշկության պատմությունը). միաժամանակ չափազանց բարի մարդ: Բժշկի միակ թերությունն այն էր , որ շատ էր հուզվում, երբ հիվանդի դրությունը ծանրանում էր: Տեսնելով նրա արցունքները. տնեցիներն իրենք էին նրան մխիթարում՝«բժիշկ, հոգ մի ընեք, կլավանա»:

Հայրս՝ նկարիչ Տիգրան Եսայանը. ծնվել է 1874 թվականին Կ. Պոլսում. Օրթագյուղ թաղամասում . վախճանվել է 1927 թվականին Փարիզում: Միջնակարգ կրթությունը ստացել է Կ.Պոլսի Կեդրոնական վարժարանում, մասնագիտականը՝ Ստամբուլի, ապա Փարիզի գեղարվեստից վարժարաններում. ինչպես նաև Փարիզի Ժուլիանի ակադեմիայում՝ նկարչության գծով: Ստեղծագործել է Կ. Պոլսում և Փարիզում: